Наряд-зөвшөөрөл ба LOTO: аюулгүй ажлын зохион байгуулалт
Цахилгаан төхөөрөмж дээр хийгдэх засвар, туршилт, угсралтын ажил бүр хоёр давхар хамгаалалт шаарддаг. Нэг нь техникийн арга хэмжээ — таслах, газардуулах, хаших; нөгөө нь зохион байгуулалтын арга хэмжээ — хэн, хаана, ямар зөвшөөрлөөр, хэний хариуцлагаар ажиллахыг урьдчилан тогтоох явдал юм. Цахилгааны ослын дийлэнх нь тоног төхөөрөмж эвдэрснээс биш, зохион байгуулалтын алдаанаас гардаг: буруу үүрэнд орсон, өөр хүн таслуурыг буцааж залгасан, хүчдэлгүйг шалгалгүй гар хүрсэн гэх мэт.
Энэ нийтлэлд Монголд хэрэглэгддэг наряд-зөвшөөрлийн систем, олон улсад стандарт болсон LOTO зарчим, ажлын байр бэлтгэх таван үндсэн алхмыг энгийн хэлээр тайлбарлана.
Наряд ба захирамж: ажлын эрх зүйн үндэс
Наряд-зөвшөөрөл гэдэг нь цахилгаан төхөөрөмж дээр ажиллах даалгаврыг бичгээр олгож буй баримт бичиг юм. Түүнд ажлын байр, агуулга, эхлэх ба дуусах хугацаа, аюулгүй байдлыг хангах арга хэмжээ (юуг таслах, хаана газардуулга тавих), бригадын бүрэлдэхүүн, гишүүн бүрийн аюулгүй ажиллагааны зэрэглэлийг тодорхой бичнэ. 10, 35, 110 кВ-ын дэд станцын хуваарилах байгууламжид хийгдэх ихэнх ажил заавал нарядаар гүйцэтгэгдэнэ.
Захирамж нь богино хугацааны, эрсдэл багатай ажилд хэрэглэгддэг хөнгөвчилсөн хэлбэр: агуулгаараа нарядтай төстэй боловч ихэвчлэн нэг ээлжид хүчинтэй бөгөөд оперативын журналд бүртгэгдэнэ. Аль хэлбэрийг сонгохыг байгууллага ажлын жагсаалтаараа баталдаг ч «эргэлзвэл наряд» гэсэн зарчим үйлчилнэ.
LOTO: таслах — түгжих — шошголох
LOTO (Lock Out, Tag Out) буюу таслах-түгжих-шошголох зарчим нь наряд системийг биет түвшинд баталгаажуулдаг. Гол санаа нь энгийн: ажиллаж буй хүн бүр эрчим хүчний эх үүсвэрийг таслаад, хувийн цоожоороо түгжиж, түлхүүрийг нь өөртөө авна. Ингэснээр оператор ч, дарга ч тухайн таслуур, салгуурыг ажилтан цоожоо авахаас нааш залгаж чадахгүй.
- Таслах: бүх боломжит тэжээлийн эх үүсвэрийг салгана — үндсэн ба нөөц тэжээл, хүчний трансформатораар дамжих арын хүчдэл, конденсаторын үлдэгдэл цэнэг, дизель генератор.
- Түгжих: салгуурын хөтлөгө, таслуурын тэргэнцэр, удирдлагын түлхүүрт механик цоож тавина. Бригад олон хүнтэй бол нэг цэгт олон цоож зэрэг тавих тусгай хавчаар хэрэглэнэ.
- Шошголох: «Залгаж болохгүй — хүмүүс ажиллаж байна!» гэсэн анхааруулах шошгыг таслалт хийсэн газар бүрд өлгөнө. Шошгон дээр ажлын ахлагчийн нэр, огноо бичигдсэн байна.
Монголын хүйтэнд ил хуваарилах байгууламж дээр энгийн хуванцар шошго –30 °C орчимд амархан хугардаг тул хүйтэнд тэсвэртэй материал сонгох нь зүйтэй.
Ажлын байр бэлтгэх таван алхам
Хүчдэл тасалж ажиллах үед техникийн бэлтгэлийг дараах дарааллаар, алхам алгасалгүй гүйцэтгэнэ:
- Таслах. Шаардлагатай таслуур, салгуурыг таслаж, ажлын хэсэг рүү хүчдэл өгөх бүх замыг хаана. Ил харагдах таслалт чухал — салгуурын хутга нээлттэй байгааг нүдээр харах ёстой.
- Түгжиж, шошголох. LOTO арга хэмжээг хэрэгжүүлж, алсын удирдлагаар санамсаргүй залгагдах боломжийг хаана, жишээ нь таслуурын оперативын гүйдлийн хэлхээг салгана.
- Хүчдэлгүйг шалгах. Тухайн түвшинд зориулагдсан хүчдэл заагчаар фаз бүр дээр, фаз хооронд болон фаз-газар хооронд шалгана. Заагчийн ажиллагааг шалгахын өмнө болон дараа нь туршина — эвдэрсэн заагч «хүчдэлгүй» гэж худал хэлдэг.
- Зөөврийн газардуулга тавих. Хүчдэлгүйг шалгасны дараа шууд, эхлээд хавчаарыг газардуулгын байгууламжид холбож, дараа нь тусгаарлах штангаар дамжуулагч бүрт өлгөнө; авахдаа урвуу дарааллаар. Газардуулгын утасны огтлол богино залгааны гүйдлийг тэсвэрлэх ёстой: S ≥ (Iбз × √t) / C, энд Iбз — богино залгааны гүйдэл (А), t — таслагдах хугацаа (с), C — зэс утсанд ойролцоогоор 70 байх коэффициент.
- Хаших, тэмдэглэх. Хүчдэлтэй үлдсэн хөрш хэсгийг түр хашилтаар тусгаарлаж, ажлын байранд «Энд ажиллана», аюултай хэсэгт «Зогс! Хүчдэлтэй» тэмдэг байрлуулна.
Хариуцлагын хуваарилалт
Наряд системийн хүч нь ажлыг хэд хэдэн бие даасан хүн шат дараалан шалгадагт оршино:
- Наряд олгогч — ажлын шаардлага, аюулгүйн арга хэмжээ хангалттай эсэхийг тодорхойлж, наряд бичих эрхтэй инженер-техникийн ажилтан.
- Зөвшөөрөгч — ажлын байрыг бэлтгэж, бэлтгэл хангагдсаныг шалгаад бригадыг ажилд оруулдаг оперативын ажилтан.
- Ажлын ахлагч — ажлын явцад бригадын аюулгүй ажиллагааг тасралтгүй хянаж, технологийг хариуцна.
- Бригадын гишүүд — зааварчилгааг дагаж, аюулгүй ажиллагааны зэрэглэлдээ тохирсон ажил гүйцэтгэнэ.
Нэг хүн хэд хэдэн үүргийг зөвхөн журмаар зөвшөөрөгдсөн хослолоор давхар гүйцэтгэж болно. «Өөрөө олгоод, өөрөө зөвшөөрөөд, өөрөө ажиллах» нөхцөлийг хориглодог — хяналтын гинжин хэлхээ тасрах ёсгүй.
Дүгнэлт
Наряд-зөвшөөрөл ба LOTO бол бие биеэ нөхдөг хоёр хамгаалалт юм: наряд «хэн юуг хариуцахыг» цаасан дээр, LOTO «залгах боломжгүйг» төмөр цоожоор баталгаажуулдаг. Таслах, түгжиж шошголох, хүчдэлгүйг шалгах, зөөврийн газардуулга тавих, хаших гэсэн таван алхмыг дарааллаар нь алгасалгүй хийж хэвшсэн байгууллагад цахилгааны осол эрс цөөрдөг. Аюулгүй ажиллагаа бол нэг хүний сонор сэрэмж биш, системийн шинжтэй сахилга мөн.