Автомат дахин залгалт (АДЗ): түр гэмтлийг даван туулах
Агаарын цахилгаан дамжуулах шугам нь байгалийн хүчин зүйлд ил байдаг учраас эрчим хүчний системийн хамгийн их гэмтдэг элемент юм. Гэхдээ статистикаар эдгээр гэмтлийн 60–90 хувь нь түр зуурын шинжтэй: аянгын цохилтоор тусгаарлагч дээгүүр нум үсрэх, хүчтэй салхинд дамжуулагчид хоорондоо ойртож богино залгаа үүсэх, мод, шувуу шүргэх зэрэг үзэгдэл нумыг унтраамагц өөрөө арилдаг. Ийм тохиолдолд шугамыг удаан хугацаагаар таслах ямар ч шаардлагагүй.
Энэ зарчим дээр автомат дахин залгалт (АДЗ) суурилдаг. Реле хамгаалалт богино залгааг илрүүлж таслуурыг таслуулсны дараа автоматик тодорхой хугацаа хүлээгээд шугамыг дахин хүчдэлд залгана. Гэмтэл түр зуурынх байсан бол хэрэглэгч хэдхэн секундын завсарлагатайгаар цахилгаанаа үргэлжлүүлэн авна; тогтвортой гэмтэл байвал хамгаалалт дахин ажиллаж, шугам эцэслэн тасарна.
Түр гэмтэл гэж юу вэ, яагаад давамгайлдаг вэ?
Түр гэмтэл гэдэг нь шугамыг богино хугацаанд хүчдэлгүй болгоход шалтгаан нь өөрөө арилдаг гэмтэл юм. Агаарын шугамд түгээмэл тохиолддог шалтгаанууд:
- аянгын хэт хүчдэлээр тусгаарлагчийн гадаргуу дээгүүр нум үсрэх;
- салхи, шуурганд дамжуулагчид найгаж хоорондоо буюу тулгуурт ойртох;
- шувуу, амьтан, модны мөчир түр шүргэх;
- Монголын хүйтэн уур амьсгалд өвөл цан, мөстөлтөөс үүдсэн дамжуулагчийн «бүжиглэлт» (галоп) үед фаз хоорондын богино залгаа үүсэх.
Нум таслагдаж, ионжсон агаар сарнимагц агаарын завсрын тусгаарлага цахилгаан бат бэхээ бүрэн сэргээдэг тул шугам хэвийн ажиллах чадвартай болдог. Харин кабель шугам, хүчний трансформаторын ороомог зэрэг битүү тусгаарлагатай тоноглолын гэмтэл бараг үргэлж тогтвортой байдаг нь АДЗ хэрэглэх, эс хэрэглэхийн гол ялгаа юм.
АДЗ-ын мөчлөг ба хүлээх хугацаа
Нэг удаагийн АДЗ-ын мөчлөг нь: богино залгаа үүсэх → реле хамгаалалт ажиллаж таслуур таслах → хүлээх хугацаа → таслуур автоматаар дахин залгагдах гэсэн дарааллаар явагдана. Хамгийн чухал тохируулга бол хүлээх хугацаа (ихэвчлэн 0.3–3 секунд) бөгөөд үүнийг хэт богино тавьбал нумын ионжсон бүс сарниж амжаагүй байхад хүчдэл өгснөөр гэмтэл дахин «асна».
Хүлээх хугацааг энгийн нөхцөлөөр илэрхийлбэл: t хүлээх ≥ t деионжилт + t нөөц. Энд t деионжилт нь нумын ионжсон агаар сарних хугацаа (хүчдэлийн түвшнээс хамаарч 10 кВ-д ойролцоогоор 0.1 секунд, 110–220 кВ-д 0.2–0.4 секунд), t нөөц нь найдвартай ажиллагааны нэмэлт хугацаа юм. Мөн таслуурын хөтлөгч (пүрш татагдах, хийн даралт сэргэх) дараагийн залгалтад бэлэн болох хугацааг давхар тооцно.
Амжилттай залгалтын дараа АДЗ-ын автоматик тодорхой «сэргэлтийн» хугацааны турш (10–25 секунд) хүлээж байж дараагийн мөчлөгт бэлэн болдог. Энэ нь тогтвортой гэмтэл дээр таслуур олон дахин залгаж-таслахаас сэргийлдэг.
Нэг ба олон удаагийн АДЗ
Хамгийн түгээмэл нь нэг удаагийн АДЗ бөгөөд түр гэмтлийн ихэнхийг даван туулдаг. Зарим 10–35 кВ-ын хуваарилах сүлжээнд хоёр, гурван удаагийн АДЗ хэрэглэдэг: эхний залгалт амжилтгүй болбол илүү урт хүлээх хугацааны дараа (жишээ нь 10–20 секунд) дахин оролддог. Хоёр дахь оролдлого амжилтын хувийг 10–15 нэгжээр нэмдэг ч, гурав дахь оролдлогын үр өгөөж бага бөгөөд таслуурын таслах нөөц, трансформаторын ороомгийн динамик ачааллыг харгалзан үзэх шаардлагатай.
Таслуурын хувьд олон удаагийн АДЗ нь Т–t–ЗТ–t–ЗТ маягийн хүнд горим тул тоноглол сонгохдоо ийм мөчлөгт зориулж баталгаажсан эсэхийг заавал шалгана. Богино залгааны гүйдлийг дараалан хэд хэдэн удаа таслах нь таслуурын контакт, нум унтраах орчинд ихээхэн элэгдэл өгдөг.
Хориглох нөхцөл ба зохицуулалт
АДЗ бүх тохиолдолд ашигтай биш. Дараах нөхцөлд дахин залгалтыг хориглодог буюу автоматаар түгждэг:
- Хүчний трансформаторын дотоод гэмтэл — хийн буюу дифференциал реле хамгаалалт ажилласан үед дахин хүчдэл өгөх нь гэмтлийг эрс даамжруулна.
- Дэд станцын шин дээрх богино залгаа, кабель шугамын гэмтэл — эдгээр нь тогтвортой гэмтэл байх магадлал өндөр.
- Жижүүр гараар таслах команд өгсөн үед — санаатай таслалтыг АДЗ «засах» ёсгүй.
- Шугам дээр хүн ажиллаж байгаа үед — засвар эхлэхийн өмнө АДЗ-ыг заавал гаргаж, наряд-зөвшөөрөлд тэмдэглэнэ.
Мөн АДЗ-ыг реле хамгаалалтын түргэвчилсэн болон сонгомол шатлалтай уялдуулж тохируулдаг: эхний таслалтыг аль болох хурдан хийж дамжуулагч, тоноглолын гэмтлийг багасгах, харин дахин залгасны дараа гэмтэл хэвээр байвал ердийн сонгомол хамгаалалтаар эцэслэн таслах зарчим өргөн хэрэглэгддэг.
Дүгнэлт
АДЗ бол хамгийн энгийн боловч хамгийн өгөөжтэй автоматикийн нэг юм. Агаарын шугамын гэмтлийн дийлэнх нь түр зуурынх гэдгийг ашиглан хэрэглэгчийн тасралтыг хэдхэн секундэд багтаадаг. Үр дүнтэй ажиллуулахын тулд хүлээх хугацааг деионжилтын нөхцөлтэй уялдуулах, таслуурын мөчлөгийн чадварыг тооцох, хориглох нөхцөлийг зөв тодорхойлох, засварын үед заавал салгаж хэвших шаардлагатай. Монголын өргөн уудам нутагт урт агаарын шугам давамгайлдаг тул 10–110 кВ-ын түвшинд зөв тохируулсан АДЗ нь эрчим хүчний найдвартай байдлын үндсэн баталгаа болдог.